Trước Hư Cấu, Đã Có Những Thanh Kiếm Thật Sự
Yuxia (游侠 yóuxiá) — "những hiệp sĩ lang thang" — không phải là những nhân vật hư cấu. Họ là những con người có thật, được ghi chép trong các sử liệu chính thức, sống và chiến đấu và đôi khi chết một cách anh dũng trong Trung Quốc cổ đại. Và họ đã khiến chính phủ khiếp sợ.
Hiểu về yuxia là rất quan trọng vì họ là DNA lịch sử của tất cả mọi thứ trong tiểu thuyết wuxia. Mỗi Guo Jing, mỗi Linghu Chong, mỗi nhân vật phản diện ủ rũ của Gu Long đều có nguồn gốc từ những nhân vật lịch sử này, những người từ chối tuân theo các quy tắc của xã hội Nho giáo.
Những Kẻ Ám Sát và Hiệp Sĩ Của Tư Mã Thiên
Những tài liệu chi tiết nhất về yuxia xuất hiện trong Sử Ký (史记 Shǐjì) của Tư Mã Thiên (司马迁), được viết khoảng năm 94 trước Công Nguyên. Tư Mã Thiên đã dành riêng hai chương hoàn toàn cho những nhân vật này: một chương về những kẻ ám sát (刺客列传 cìkè lièzhuàn) và một chương về những hiệp sĩ lang thang (游侠列传 yóuxiá lièzhuàn).
Chương về những kẻ ám sát đọc như một cuốn tiểu thuyết wuxia. Xem xét Jing Ke (荆轲), người đã cố gắng ám sát Vua Tần — nhà vua đầu tiên trong tương lai — vào năm 227 trước Công Nguyên. Jing Ke đã giấu một con dao găm có độc bên trong một cuộn bản đồ, mở nó trong một buổi tiếp đón ngoại giao, và lao vào vua. Anh ta đã thất bại. Anh ta đã chết. Nhưng sự sẵn sàng hy sinh tất cả vì lí tưởng của mình đã khiến anh trở thành người bất tử trong văn hóa Trung Hoa.
Hoặc hãy xem xét Nie Zheng (聂政), người đã ám sát một vị thủ tướng để trả một món nợ ơn nghĩa, sau đó tự làm mutilate khuôn mặt của mình để gia đình không bị nhận diện và trừng phạt. Mức độ hy sinh cá nhân ở đây là cực kỳ cao — và điều đó hoàn toàn tương ứng với lòng trung thành tự hủy hoại mà dẫn dắt các nhân vật trong tiểu thuyết của Kim Dung và Gu Long hai ngàn năm sau.
Tư Mã Thiên đã viết về những người này với sự ngưỡng mộ rõ ràng, điều này là đáng chú ý vì ông là một sử gia triều đình. Yuxia hoạt động bên ngoài pháp luật. Họ giải quyết tranh chấp bằng bạo lực. Họ duy trì quân đội riêng và ẩn náu những kẻ đào tẩu. Theo bất kỳ tiêu chí thông thường nào, họ đều là tội phạm. Nhưng Tư Mã Thiên thấy điều gì đó khác ở họ: những người giữ lời hứa tuyệt đối, sử dụng sức mạnh của mình để giúp đỡ kẻ yếu, những người sẵn sàng chết hơn là phá vỡ một lời hứa.
Quy Tắc Của Yuxia
Những yuxia trong lịch sử đã hoạt động theo một quy tắc nguyên mẫu mà tiên đoán các đạo đức jianghu (江湖 jiānghú) trong các tác phẩm wuxia sau này:
义 (yì, chính nghĩa) — Giá trị tối cao. Một yuxia hành động theo phán đoán đạo đức riêng của mình, không phải theo pháp luật của nhà nước. Nếu pháp luật bất công, yuxia sẽ phớt lờ. Nếu một người bạn cần giúp đỡ, yuxia sẽ cung cấp mà không quan tâm đến chi phí cá nhân.
信 (xìn, đáng tin cậy) — Một lời hứa đã hứa là một lời hứa đã giữ, không có ngoại lệ. Yuxia lịch sử Zhu Jia (朱家) được coi là đã che chở hàng trăm kẻ đào tẩu trong suốt cuộc đời của mình, không bao giờ tiết lộ danh tính của họ cho các nhà chức trách, bởi vì ông đã giữ lời hứa.
恩 (ēn, ơn nghĩa) — Các món nợ ơn nghĩa là những nghĩa vụ tuyệt đối. Nếu ai đó cho bạn lòng tốt, bạn phải đền đáp nó bằng cả mạng sống của mình nếu cần thiết.
勇 (yǒng, dũng cảm) — Không phải là sự dũng cảm thiếu suy nghĩ mà là sự sẵn sàng có chủ ý để đối mặt với cái chết. Yuxia không phải là những kẻ nghiện adrenaline. Họ tính toán xác suất, chấp nhận rằng họ có thể sẽ chết, và vẫn hành động.
Vấn Đề Của Chính Phủ
Từ góc độ của nhà nước, yuxia là một cơn ác mộng. Đây là những chiến binh cuốn hút, có kỹ năng, duy trì các mạng lưới trung thành cá nhân, thực thi công lý theo tiêu chuẩn của họ, và thu hút những người theo họ thay vì tuân theo hoàng đế.
Nhà triết học Nho giáo vĩ đại Hàn Phi (韩非) đã viết một trong những lời chỉ trích yuxia được trích dẫn nhiều nhất: "Học giả sử dụng văn học để làm rối loạn pháp luật; hiệp sĩ dùng sức mạnh võ thuật để vi phạm các cấm đoán" (儒以文乱法，侠以武犯禁 rú yǐ wén luàn fǎ, xiá yǐ wǔ fàn jìn). Câu này nắm bắt nỗi lo âu cốt lõi của thiết lập: yuxia đại diện cho một cấu trúc quyền lực thay thế mà nhà nước không thể kiểm soát.
Hoàng đế Vũ Đế của triều Hán (汉武帝, trị vì 141-87 trước Công Nguyên) đã mạnh tay trấn áp yuxia, xử án những hiệp sĩ nổi bật và phá hủy các mạng lưới của họ. Hiệp sĩ vĩ đại Guo Xie (郭解), nhân vật mà Tư Mã Thiên kể một cách chi tiết, cuối cùng bị lực lượng triều đình săn đuổi và giết chết mặc dù nhận được sự yêu mến lớn từ người dân thường.
Sự căng thẳng giữa hiệp sĩ và nhà nước chạy xuyên suốt toàn bộ lịch sử của wuxia. Hai ngàn năm sau, các anh hùng của Kim Dung vẫn đối mặt với cùng một mâu thuẫn cơ bản: bạn phục vụ chính phủ hay theo đuổi lương tâm của riêng bạn?
Từ Lịch Sử Đến Hư Cấu: Sự Tiến Hóa Văn Chương
Yuxia lịch sử không chỉ truyền cảm hứng cho wuxia — họ đã trở thành wuxia thông qua một quá trình tiến hóa văn học kéo dài hàng thế kỷ.
Trong triều đại Đường (618-907 Công Nguyên), một thể loại gọi là chuanqi (传奇 chuánqí, "truyện kỳ bí") bắt đầu xuất hiện những kiếm sĩ hư cấu với khả năng siêu nhiên. Những câu chuyện như Nô Lệ Kunlun (昆仑奴) và Nie Yinniang (聂隐娘) — gần đây đã được chuyển thể thành phim Nhà Ám Sát của Hầu Tiểu Huyền năm 2015 — đã cấy ghép tinh thần yuxia vào những bối cảnh huyền bí nơi mà các chiến binh có thể bay, trở nên vô hình và giết chết từ những khoảng cách không thể.
Triều đại Minh (1368-1644) đã sản xuất ra những tiểu thuyết võ hiệp vĩ đại, nối liền khoảng cách giữa sự lữ khách lịch sử và wuxia hiện đại. Thủy Hử (水浒传 Shuǐhǔ Zhuàn) về cơ bản là một tiểu thuyết yuxia — 108 cái tên cướp người đã tụ họp lại vì chính phủ tham nhũng và có người phải đứng lên chống lại.
Khi Kim Dung (金庸 Jīn Yōng) bắt đầu viết vào những năm 1950, truyền thống yuxia đã tích lũy được hai thiên niên kỷ gánh nặng văn hóa. Khi Guo Jing trong Huyền Thoại Các Anh Hùng Diều Hâu (The Legend of the Condor Heroes) vật lộn với câu hỏi có nên phục vụ triều đại Tống hay tuân theo lương tâm đạo đức của riêng mình, anh ta đang vật lộn với chính cùng một mâu thuẫn mà Jing Ke đã phải đối mặt vào năm 227 trước Công Nguyên.
Sự Song Song Tại Phương Tây — Và Tại Sao Nó Tan Vỡ
Các bản dịch tiếng Anh thường dịch yuxia thành "hiệp sĩ lang thang," vay mượn từ truyền thống hiệp sĩ châu Âu. Sự song song không phải là tệ — cả hai truyền thống đều chứa những cá nhân có vũ trang hoạt động theo một quy tắc danh dự cá nhân bên ngoài các cấu trúc pháp lý bình thường — nhưng nó che lấp một số khác biệt quan trọng.
Các hiệp sĩ châu Âu sở hữu đất đai, phục vụ các lãnh chúa và hoạt động trong một hệ thống phong kiến. Yuxia không có đất đai, không phục vụ lãnh chúa (hoặc phục vụ một vị tạm thời theo sự lựa chọn của họ), và xác định chính mình chính xác bằng cách từ chối hệ thống thứ bậc. Một hiệp sĩ châu Âu từ chối mệnh lệnh của lãnh chúa của mình là một kẻ phản bội. Một yuxia tuân theo một mệnh lệnh bất công là một kẻ hèn nhát.
Song song tốt hơn, nếu bạn cần một điều gì đó, chính là ronin (浪人) trong truyền thống Nhật Bản — những samurai không có chủ, ăn mày và chiến đấu theo các quy tắc cá nhân. Nhưng ngay cả sự so sánh này cũng tan vỡ vì truyền thống samurai, ngay cả trong hình thức ronin của nó, vẫn giữ được các yếu tố ý thức giai cấp mạnh mẽ mà tinh thần yuxia đã từ chối một cách rõ ràng.
Sự thật là truyền thống yuxia là một điều riêng biệt. Nó không cần những sự tương đồng phương Tây để được hiểu. Nó xuất phát từ những điều kiện cụ thể của Trung Quốc — khoảng cách giữa lý tưởng Nho giáo và thực tế đế quốc, sự căng thẳng giữa lương tâm cá nhân và nghĩa vụ tập thể, giấc mơ dai dẳng về một công lý không phụ thuộc vào những thể chế tham nhũng.
Tại Sao Yuxia Vẫn Quan Trọng
Mỗi khi ai đó đọc một tiểu thuyết wuxia và cảm thấy thích thú khi nhân vật chính thách thức quyền lực để bảo vệ người vô tội, họ đang đáp ứng một điều mà Tư Mã Thiên đã xác định cách đây hơn hai ngàn năm. Yuxia đại diện cho một nhu cầu vĩnh cửu của con người: niềm tin rằng ở đâu đó, ai đó có kỹ năng, dũng cảm và sự rõ ràng về đạo đức sẵn sàng đứng lên khi hệ thống thất bại.
Đó không phải là một ý tưởng Trung Quốc. Đó là một ý tưởng của nhân loại. Nhưng Trung Quốc đã đưa nó vào một biểu hiện văn học kéo dài và chi tiết, sâu sắc nhất về cảm xúc.