Không Ai Thật Sự Bay. Nhưng Ai Cũng Tin Rằng Họ Bay.
Wire-fu — kỹ thuật treo diễn viên trên những sợi dây thép mảnh để giả lập chuyển động siêu nhân — là phát minh hình ảnh quan trọng nhất trong điện ảnh võ hiệp (wuxia, 武侠) Trung Hoa. Đây là công nghệ giúp khả năng nhẹ nhàng (轻功 qīnggōng) trở nên có thể ghi lại trên phim. Nếu không có nó, phim võ hiệp trên màn ảnh chỉ là những người mặc trang phục cổ trang diễn các trận đánh kiếm trên mặt đất, và thể loại này sẽ không thể chinh phục cả thế giới.
Thuật ngữ "wire-fu" do các nhà phê bình phương Tây đặt ra, mang ý nghĩa hơi coi thường — như thể những sợi dây là một mánh khóe chứ không phải một hình thức nghệ thuật. Ai từng chứng kiến một đạo diễn dây chuyên nghiệp làm việc chắc chắn sẽ phản đối. Wire-fu tốt đòi hỏi kỹ thuật cao không kém gì những pha mạo hiểm trong điện ảnh, và nguy hiểm về thể chất còn cao hơn hầu hết.
Thực Chất Hoạt Động Như Thế Nào
Dụng cụ cơ bản rất đơn giản: một bộ dây đeo (harness) được mặc bên dưới trang phục diễn viên, nối với các cáp thép chạy qua bánh ròng rọc được gắn phía trên trường quay. Các thành viên trong ekip — gọi là người kéo dây (钢丝人 gāngsī rén) — điều khiển chuyển động của diễn viên bằng cách kéo các sợi cáp theo những chuỗi động tác phối hợp.
Nguyên tắc đơn giản. Thực thi thì ác mộng.
Diễn viên phải khiến ảo ảnh trở nên thật. Họ cần duy trì tư thế tự nhiên ngay cả khi bị kéo giật qua không trung với tốc độ không bình thường. Các chi của họ phải uyển chuyển như thể trọng lực chỉ còn là đề xuất chứ không còn tồn tại thật sự. Họ phải biểu diễn các động tác phối hợp — đòn kiếm, đá, nhào lộn — trong khi cân bằng cơ thể lại do người khác kiểm soát mà họ không thể nhìn thấy.
Dây đeo sẽ siết vào cơ thể. Các buổi diễn dây kéo dài gây bầm tím, trầy xước da và căng cơ. Những vụ ngã xảy ra. Dây có thể đứt. Trong kỷ nguyên hoàng kim của điện ảnh Hồng Kông, diễn viên thường tự thực hiện các pha mạo hiểm trên dây với đồ bảo hộ và dụng cụ an toàn tối thiểu đến mức khiến người làm bảo hiểm hiện đại phải khóc thét.
Cheng Pei-pei (郑佩佩), người thủ vai chính trong phim Come Drink with Me (大醉侠 Dà Zuì Xiá) của đạo diễn King Hu (Hu Jinquan 胡金铨) năm 1966 và sau này đóng vai Cáo Ngọc (Jade Fox) trong Crouching Tiger, đã mô tả các bộ dây thời kỳ đầu là "công cụ tra tấn." Các dây đeo là dây da siết vào eo. Bánh ròng rọc được vận hành thủ công, không có cơ chế an toàn dự phòng. Bạn được kéo lên, quay cảnh rồi hy vọng người kéo dây không đang có một ngày tồi tệ.
Sự Tiến Hóa của Kỹ Thuật Dây Đeo
Giai Đoạn 1: Nhảy Bật (1960s-70s)
Công việc dây đeo thời kỳ đầu rất thô sơ: diễn viên bật nhảy trên bạt nhún hoặc được kéo bật lên trên dây trong thời gian ngắn, tạo cảm giác nhảy siêu nhiên. Góc quay phải chọn kỹ để giấu dây, hạn chế khả năng hình ảnh. Các phim của King Hu trong giai đoạn này thể hiện sự sáng tạo đáng kinh ngạc trong việc che giấu các thiết bị — ông sử dụng nhịp độ cắt dựng và đặt máy quay để tạo ảo giác bay trên nền công nghệ hạn chế.
Giai Đoạn 2: Lắc Lư (1980s)
Phim của Tsui Hark (徐克 Từ Khắc) giới thiệu các hệ thống dây tinh vi hơn cho phép chuyển động ngang — diễn viên có thể bay ngang qua màn hình, không chỉ bay lên xuống. A Chinese Ghost Story (倩女幽魂 Qiànnǚ Yōuhún, 1987) giới thiệu các nhân vật lướt qua…