Ostateczny przewodnik po powieściach wuxia: Gdzie zacząć, co czytać i dlaczego to ma znaczenie
Wyobraź sobie świat, w którym samotny wędrowiec z załamanym mieczem może obalić cesarstwo, gdzie najwyższa forma sprawiedliwości istnieje całkowicie poza prawem, gdzie miłość i lojalność są wystawiane na próbę nie w salach konferencyjnych czy sądowych, ale na szczytach górskich i w bambusowych lasach, pod opadającym śniegiem i kwitnącymi wiśniami. To jest świat 武侠 (wǔxiá) — największa popularna tradycja literacka Chin, gatunek tak rozległy i głęboko zakorzeniony w tożsamości kulturowej Chin, że aby go zrozumieć, trzeba pojąć coś istotnego o tym, jak setki milionów ludzi pojmują heroizm, moralność, wolność i co to znaczy być człowiekiem. Ten przewodnik poprowadzi cię od absolutnego początkującego do zaawansowanego czytelnika, z wyraźnymi opiniami na temat tego, co warto poświęcić czas, a co można bezpiecznie pominąć.
---Czym jest fikcja wuxia?
Termin 武侠 (wǔxiá) elegancko się dzieli: 武 (wǔ) oznacza sztuki walki, militarne lub związane z walką; 侠 (xiá) oznacza rycerskiego bohatera — kogoś, kto wykorzystuje swoją osobistą moc w służbie sprawiedliwości. Razem fraza opisuje historie o bohaterach sztuk walki, którzy działają w 江湖 (jiānghú), dosłownie „rzeki i jeziora”, cienistej alternatywnej społeczności włóczęgów, tajnych stowarzyszeń, mistrzów pustelników i prawych buntowników, która istnieje obok, ale oddzielnie od oficjalnej cywilizacji chińskiej.
Wuxia często porównywana jest do zachodnich gatunków — romansu rycerzy, opowieści o samurajach, amerykańskiego westernu — a te porównania oświetlają coś rzeczywistego. Jak wszystkie te gatunki, wuxia koncentruje się na umiejętnym wojowniku, który porusza się w świecie, gdzie sprawiedliwość instytucjonalna zawiodła lub nie dotarła. Lecz wuxia ma swoje własne DNA. Jej bohaterowie kształtują się przez 内功 (nèigōng), uprawę wewnętrznej energii; studiują 武功 (wǔgōng), techniki sztuk walki skodyfikowane w świętych podręcznikach; należą do 门派 (ménpài), sekcji sztuk walki z rozbudowanymi hierarchiami i filozofiami. Największe postacie w wuxia to nie tylko fizycznie potężni — osiągają stany duchowych i filozoficznych wyrafinowania, które transcendują zwykłą walkę.
Korzenie tego gatunku sięgają wieków. Water Margin (水浒传, Shuǐhǔ Zhuàn), jedna z czterech klasycznych powieści Chin napisanych w XIV wieku, zawiera wiele proto-wuxia elementów: braterstwo banitów, spektakularne osiągnięcia sztuk walki, tematy lojalności ponad legalnością. Dynastia Tang (618–907 n.e.) stworzyła opowieści o 侠客 (xiákè) — krótkie narracje o najemnych miecznikach z nadprzyrodzonymi zdolnościami. Jednakże wuxia, jaką znamy, — nowoczesny gatunek z połączonym światem jianghu, skomplikowanymi systemami władzy i głęboko psychologicznymi protagoniści — wyłonił się na początku XX wieku, osiągnął swoją pierwszą złotą erę w Szanghaju i Hongkongu w latach 1920–40 z pisarzami takimi jak 平江不肖生 (Píng Jiāng Bùxiāoshēng), a następnie eksplodował w swojej ostatecznej formie dzięki trzem pisarzom, którzy wszystko zmienili.
---Wielka Trójka: Porównanie Jin Yong, Gu Long i Liang Yusheng
Każda poważna dyskusja na temat wuxia w końcu dotyka 金庸 (Jīn Yōng), 古龙 (Gǔ Lóng) i 梁羽生 (Liáng Yǔshēng) — trzech pisarzy, którzy zdefiniowali złotą erę gatunku, od lat 50. do 80. XX wieku. Nie są zamienne. Czytanie wszystkich trzech to idealna sytuacja; jeśli musisz priorytetować, zrozumienie różnic jest pomocne.
Liang Yusheng (1924–2009) jest na wielu płaszczyznach najbardziej „klasyczny” z trzech. Prawdziwy uczony, zagłębiony w chińskiej poezji i historii, jego powieści są elegancko napisane, osadzone historycznie i moralnie stosunkowo proste. Jego bohaterowie są szlachetni; jego złoczyńcy są odrażający; jego proza zawiera rzeczywistą klasyczną chińską poezję, którą jego postacie komponują w momentach kryzysu lub radości. Jego majstersztyk 《七剑下天山》(Qī Jiàn Xià Tiān Shān) — Siedem mieczy z Góry Tian — stanowi przykład tego stylu. Liang Yusheng ma ogromne znaczenie jako pisarz, który zasadniczo zapoczątkował nowoczesną fikcję wuxia w Hongkongu (jego debiut wyprzedził debiut Jin Yonga o kilka tygodni w 1954 roku), ale uczciwa ocena umieszcza go na trzecim miejscu spośród trzech: jego charakteryzacja jest mniej rozwinięta niż u Jin Yonga, jego strukturalne ambicje mniejsze niż u Gu Longa, a jego moralny świat jest nieco prostszy niż obu pozostałych.
Jin Yong (1924–2018), urodzony jako Louis Cha, to niekwestionowany tytan — arguably najczęściej czytany autor chińskojęzyczny, który kiedykolwiek żył. Napisał piętnaście powieści między 1955 a 1972 rokiem, potem przeszedł na emeryturę, a następnie spędził dwie dekady, starannie je poprawiając. Jego praca syntetyzuje wszystko: historycznie bogate tła obejmujące od dynastii Song do Qing, psychologicznie złożonych protagonistów, którzy wahają się od konwencjonalnych bohaterów do głęboko wadliwych antybohaterów, złoczyńców o prawdziwej głębi filozoficznej oraz wizję jianghu jako mikrokosmosu ludzkiej cywilizacji w całej jej tragedii i pięknie. Jin Yong czyta Tołstoja, co jest zauważalne. Jego powieści są długie, czasami ogromnie, ale zasługują na swoją długość.
Gu Long (1938–1985) to awangardowy buntownik — pisarz, który, niezadowolony z konwencji ustanowionych przez Jin Yonga i Lianga Yushenga, celowo je zburzył. Jego proza jest fragmentaryczna, a nawet filmowa; pisze w krótkich, zwięzłych akapitach. Jego jianghu jest mniej osadzone historycznie i bardziej emocjonalnie impresjonistyczne — noir-owa przestrzeń marzeń, gdzie prawdziwym tematem jest samotność, egzystencjalna wolność i niemożność nawiązania połączenia. Jego bohaterowie — 楚留香 (Chǔ Liúxiāng), 陆小凤 (Lù Xiǎofèng), 李寻欢 (Lǐ Xúnhuān) — są dowcipni, zmęczeni światem, często alkoholikami, zawsze charyzmatyczni. Gu Long zmarł w wieku 47 lat na chorobę związaną z alkoholem, a jego prace mają pilność i melancholię, które wydają się biograficzne. Jest, krótko mówiąc, najbardziej stylowo innowacyjny z trzech i ten, którego najtrudniej przetłumaczyć na angielski, nie tracąc czegoś istotnego.
---15 powieści Jin Yonga: Ranking i rekomendowany porządek czytania
Jin Yong słynie z stworzenia akronimu z pierwszych znaków swoich piętnastu powieści: 飞雪连天射白鹿，笑书神侠倚碧鸛 (Fēi xuě lián tiān shè bái lù, xiào shū shén xiá yǐ bì guàn)…